Archeologia Żywa 4 (98) 2025

Opis

Archeologia Żywa 4 (98) 2025

Celtowie w kulturze popularnej kojarzą się dziś głównie z ostatnimi potomkami ze średniowiecznej Szkocji, Irlandii i Bretanii albo z nieustraszonymi Galami walczącymi z Rzymianami — znanymi choćby z komiksów o Asteriksie i Obeliksie. W archeologii mówi się o nich zwykle w kontekście imponujących protomiast, rozpowszechniania nowinek technologicznych i cywilizacyjnych czy wreszcie legendarnego Szlaku Bursztynowego. W rzeczywistości była to jednak niezwykle różnorodna mozaika społeczeństw, które od IV wieku p.n.e. aż po początek naszej ery odcisnęły swoje piętno na niemal całej Europie.

Na początek pozwoliłem sobie wprowadzić Was w temat, rysując uproszczony obraz wyróżnianych współcześnie kultur archeologicznych Europy Środkowej. Najpierw Przemysław Dulęba opowiada o śladach Celtów z ziem polskich. Typowy dwór elit opisują Tomáš Mangel, Tereza Jošková i Tereza Šálková na przykładzie Markvartic, a Ivan i Hana Čižmářowie zabierają nas do Němčic — jednego z najważniejszych centrów produkcyjno-handlowych Europy Środkowej. Kontekst środowiskowy i rytualny odsłaniają w kolejnych artykułach: Bartosz Kontny — opisując celtyckie depozyty w jeziorach, a Marta Chmiel-Chrzanowska i Rafał Fetner — odkrywając przed nami tajemnice najwidoczniej nie-księżniczki z Bagicza. O rzemiośle przeczytacie w tekstach o najstarszym znanym celtyckim piecu garncarskim z Samborowic oraz o nietypowej figurce z Krzelkowa, okrzykniętej imieniem Shreka — oba odkrycia analizuje Przemysław Dulęba (w pierwszym przypadku wspólnie z Jackiem Soidą). O kulturowym zapleczu barbarzyńskiego świata przypomina też Andrzej Kokowski, pisząc o starożytnych saunach odkrywanych na naszych ziemiach.

Jak zawsze, nie zabrakło artykułów wychodzących poza temat przewodni numeru. Dawid Sych w imieniu licznego zespołu badawczego przybliża symbolikę, ale też praktyczne funkcje bardzo ważnej kategorii zabytków epoki brązu, Agnieszka Mączyńska opowiada o faraonie Narmerze, czyli Mieszku I starożytnego Egiptu, a Ewa Ronowska kończy swoją opowieść o Megiddo. Poza antyk wychodzi Marek Drzewowski, zabierając nas w podróż do gruzińskiego Adishi. A już w zupełnie egzotyczne regiony wędrujemy z Andrzejem Makarewiczem, który pisze o niezwykłych mumiach kultury Chachapoya w Andach, a także z Agnieszką Magdaleną Bystroń i Faisalem Al-Naimim, którzy przedstawiają badania w Al Zubarah — mieście poławiaczy pereł w Katarze. I tradycyjnie, przynajmniej jeden w pełni rodzimy, wczesnośredniowieczny temat: Szymon Modzelewski przybliża historię badań grodziska w Raciążu. Na deser zaś przygotowaliśmy kolejne odsłony naszych dwóch regularnych cyklów. Jakub Okonek w Przeglądzie Kulturowym prezentuje kulturę przeworską, z kolei w Poczcie Odtwórców Polskich znajdziecie nową sylwetkę. Kto to? Sprawdźcie sami na ostatniej stronie!

Zawsze wstępniak pełni jednocześnie rolę podziękowań dla wszystkich osób, które wniosły swój wkład w powstanie tego numeru — autorom i badaczom, ale też wszystkim, którzy choćby najmniejszą cegiełką wsparli poszczególne projekty. Na końcu szczególne podziękowania należą się Przemysławowi Dulębie, pomysłodawcy tematu przewodniego i aktywnemu współpracownikowi — bez jego wkładu ten numer nie miałby obecnej formy. Liczymy, że to wydanie nie tylko przybliży Wam Celtów i ich sąsiadów, lecz także pozwoli dostrzec, jak silnie splatały się w pradziejach ścieżki różnych ludów Europy w epoce żelaza.

Spis treści

TEMAT NUMERU
04 / Przewodnik po epoce żelaza – Radosław Biel
06 / Celtowie w Środkowej Europie. Co naprawdę o nich wiemy? – Przemysław Dulęba
14 / Dwór celtyckiej elity. Co kryją wały pod Markvarticami? – Tomáš Mangel, Tereza Jošková, Tereza Šálková
19 / Němčice – celtycka stolica Moraw. Centrum handlowe i produkcyjne z okresu lateńskiego – Ivan Čižmář, Hana Čižmářová
26 / Wodne stanowiska ofiarne w świecie Celtów – Bartosz Kontny
34 / O księżniczce, która wypadła z klifu – Marta Chmiel-Chrzanowska, Rafał Fetner
38 / Starożytni garncarze z Samborowic – Przemysław Dulęba, Jacek Soida
43 / Zagadkowa figurka z Krzelkowa – Przemysław Dulęba
44 / Najstarsza sauna w Europie Środkowej. 80 lat archeologii na UMCS – Andrzej Kokowski

ODKRYCIA
48 / Berła władzy: skarb z Muszkowa – Dawid Sych, Kamil Nowak, Marek Grześkowiak, Anikó Horváth, Stanisław Sinkowski, Justyna Baron

TAJEMNICE PRZESZŁOŚCI
52 / Narmer – pierwszy władca Górnego i Dolnego Egiptu – Agnieszka Mączyńska
58 / Armageddon naprawdę istnieje. Część 3. Koniec świetności Megiddo – Ewa Ronowska
62 / Al Zubarah – perła pustyni i dziedzictwo Kataru – Faisal Al-Naimi, Agnieszka Magdalena Bystroń
66 / Adishi – kamienny skarb Kaukazu – Marek Drzewowski
70 / Mumie, góry i chmury. Praktyki pogrzebowe kultury Chachapoya – Andrzej Makarewicz
74 / Tajemnicze grodzisko w Raciążu – Szymon Modzelewski

ARCHEOWARSZTAT
79 / Kultura przeworska. Barbarzyńcy znad Wisły – Jakub Okonek

POZA ARCHEOLOGIĄ
84 / Celtycki arystokrata w stroju codziennym – Poczet Odtwórców Polskich

Dla kogo?

Pasjonaci historii wczesnośredniowiecznej i archeologii.
Rekonstruktorzy oraz edukatorzy szukający najnowszych ustaleń badawczych.
Każdy, kto chce zrozumieć genezę polskiej państwowości z perspektywy źródeł materialnych, a nie tylko kronik.

Pełny wykaz literatury

Język: polski
Liczba stron: 84
Okładka: miękka
Druk: kolorowy
ISSN: 1426-7055
Index: 33572X
Wydawca: Instytut Badań Historycznych i Krajoznawczych